Mag u Wikipedia als bron gebruiken? En is Wikipedia zelf een bron?

Twee vragen komen telkens terug wanneer mensen Wikipedia raadplegen: mag u Wikipedia als bron gebruiken, en is Wikipedia eigenlijk wel een bron? Het antwoord is genuanceerd. Wikipedia is een uitstekend beginpunt, maar in de meeste formele contexten geldt het niet als een bron die u rechtstreeks citeert. Hieronder leggen wij per situatie uit wat wel en niet kan — voor een scriptie, voor journalistiek en zakelijk werk, en op Wikipedia zelf.

• In een scriptie of paper: niet als citeerbare bron, wel als startpunt en wegwijzer naar de voetnoten.
• In journalistiek of zakelijk werk: alleen na controle van de onderliggende bron.
• Als bron voor een Wikipedia-artikel: nooit — Wikipedia telt zichzelf niet mee.

Wat voor soort bron is Wikipedia?

Om de vraag goed te beantwoorden, helpt het onderscheid tussen drie soorten bronnen. Een primaire bron is materiaal uit de eerste hand: een origineel document, een interview, een wetstekst. Een secundaire bron analyseert of duidt dat materiaal, zoals een krantenartikel of een wetenschappelijke studie. Een tertiaire bron vat secundaire bronnen samen en verwijst ernaar; encyclopedieën vallen in die categorie.

Wikipedia is per definitie een tertiaire bron. Het bundelt wat elders al is gepubliceerd en verwijst via voetnoten naar de onderliggende secundaire bronnen. Daar komt een tweede eigenschap bij: een Wikipedia-artikel heeft geen vaste auteur en kan op elk moment veranderen. De tekst die u vandaag leest, kan morgen anders zijn. Beide kenmerken bepalen of en hoe u het als bron mag opvoeren.

Mag u Wikipedia als bron gebruiken in een scriptie of paper?

In een academische context is de gangbare regel: gebruik Wikipedia niet als de bron die u citeert. Niet omdat de inhoud per se onjuist zou zijn, maar omdat een citeerbare bron controleerbaar en stabiel moet zijn, met een aanwijsbare auteur en een vaste vindplaats. Een artikel dat iedereen kan bewerken voldoet daar in de ogen van de meeste docenten en beoordelaars niet aan.

Dat betekent niet dat Wikipedia nutteloos is voor uw onderzoek. Integendeel. U mag Wikipedia gebruiken om een onderwerp te verkennen, om de juiste terminologie te vinden en — belangrijker nog — om via de voetnoten bij de betrouwbare, citeerbare bronnen te komen. U leest het Wikipedia-artikel, u volgt de verwijzing naar het onderliggende boek of tijdschriftartikel, en díe secundaire bron citeert u vervolgens. Zo gebruikt u Wikipedia als wegwijzer, niet als eindpunt.

Twijfelt u of iets betrouwbaar genoeg is? In onze bijdrage over of Wikipedia een betrouwbare bron is gaan wij dieper in op de vraag hoe accuraat de inhoud in de praktijk is en waar de zwakke plekken zitten.

Wikipedia als bron in journalistiek en zakelijke teksten

Buiten de universiteit gelden vergelijkbare beginselen. Een journalist die zich op Wikipedia baseert zonder de onderliggende bron te controleren, neemt een risico: de bewering kan verouderd zijn, onvolledig, of het resultaat van een recente, nog niet gecorrigeerde bewerking. De professionele standaard is daarom dezelfde als bij een scriptie — verifieer de claim bij de oorspronkelijke bron voordat u die overneemt.

Voor zakelijke teksten, presentaties of interne documenten is Wikipedia vaak een bruikbaar startpunt om u snel in te lezen. Wilt u een feit publiceren of naar buiten brengen, ga dan terug naar de primaire of secundaire bron. Wilt u het Wikipedia-artikel toch expliciet noemen, doe dat dan correct en met een permanente verwijzing; hoe dat werkt leest u in onze uitleg over bronvermelding van Wikipedia.

Is Wikipedia een bron voor een ander Wikipedia-artikel?

Deze vraag verdient bijzondere aandacht, omdat het antwoord ondubbelzinnig is: nee. Wikipedia accepteert zichzelf niet als bron. Een Wikipedia-artikel mag niet worden onderbouwd met een verwijzing naar een ander Wikipedia-artikel, en ook niet met andere door gebruikers bewerkte wiki's of spiegelsites die de inhoud van Wikipedia overnemen. In de gemeenschap staat dit beginsel bekend als het vermijden van cirkelverwijzingen.

De reden is logisch. Als artikel A steunt op artikel B, en B steunt weer op A, dan is er nergens een onafhankelijke bron die de bewering staaft. De feiten in een Wikipedia-artikel moeten daarom altijd te herleiden zijn tot bronnen búiten Wikipedia: gepubliceerde, betrouwbare, onafhankelijke publicaties. Wie zich afvraagt is Wikipedia een bron in de encyclopedische zin, vindt hier het scherpste antwoord — voor Wikipedia zelf telt Wikipedia niet mee.

Deze regel heeft in de praktijk een breder bereik dan veel mensen denken. Ook teksten die Wikipedia woordelijk overnemen — content-aggregators, sommige naslagsites en door taalmodellen gegenereerde samenvattingen die op Wikipedia teruggaan — vallen eronder. Zij vormen geen onafhankelijke bevestiging, maar een echo van dezelfde tekst. Voor een controleerbaar feit heeft u een bron nodig die losstaat van Wikipedia en die het gegeven op eigen gezag vaststelt.

Hoe gebruikt u Wikipedia wél goed?

Samengevat komt correct gebruik neer op een paar vaste gewoontes:

• Lees Wikipedia als overzicht, niet als bewijs. Het geeft u de contouren van een onderwerp en de belangrijkste begrippen.
• Ga naar de voetnoten. Onderaan elk artikel staan de bronnen. Daar zit de citeerbare informatie.
• Controleer de datum en de versie. Omdat de tekst verandert, is de permanente koppeling (de oldid) van belang wanneer u er toch naar verwijst.
• Toets de kwaliteit van de onderliggende bron. Niet elke voetnoot is even sterk; welke bronnen Wikipedia zelf betrouwbaar acht, leest u in welke bronnen Wikipedia accepteert.

Een voorbeeld: van Wikipedia naar de citeerbare bron

Stel dat u schrijft over de oprichting van een bedrijf en dat u het jaartal en de context op de Wikipedia-pagina van dat bedrijf terugvindt. U citeert dan niet de Wikipedia-pagina, maar volgt de voetnoot bij die bewering. Vaak leidt die naar een krantenartikel, een jaarverslag of een boek. Dát is de bron die u opneemt in uw literatuurlijst of in uw tekst. Blijkt er geen voetnoot te staan, of leidt de verwijzing naar een dode link, dan is de bewering feitelijk onbevestigd — hoe stellig zij op Wikipedia ook staat.

Deze werkwijze heeft nog een voordeel. Door consequent de bron achter de bron te raadplegen, ontdekt u vanzelf waar de informatie vandaan komt, hoe oud zij is en of zij overeind blijft. U leunt niet op een samenvatting, maar op het materiaal waarop die samenvatting berust. Dat is precies het verschil tussen Wikipedia ráádplegen en Wikipedia citeren — het eerste is verstandig, het tweede zelden.

Wat dit betekent als u zelf op Wikipedia wilt

Voor personen, bedrijven en organisaties die een eigen pagina overwegen, heeft dit alles een concrete consequentie. Een artikel over u kan niet bestaan omdat u het zelf op internet zet, en zeker niet omdat een andere wiki of uw eigen website het vermeldt. Het bestaansrecht van een Wikipedia-pagina hangt af van onafhankelijke, betrouwbare bronnen die uitgebreid en op eigen initiatief over het onderwerp hebben geschreven — kranten, vakbladen, boeken, wetenschappelijke publicaties.

Ontbreken die bronnen, dan is geen enkele formulering voldoende om een pagina te laten standhouden. Zijn ze er wel, dan vormen zij de ruggengraat van het artikel. Dat is precies de reden waarom een serieuze beoordeling begint bij de bronnen en niet bij de tekst. Hoe dat proces verloopt, beschrijven wij in hoe Wikipedia werkt.

Wie beroepsmatig of tegen betaling aan een Wikipedia-artikel meewerkt, is bovendien verplicht dat openbaar te maken. Die openbaarmakingsplicht geldt onverkort en staat los van de kwaliteit van de bronnen. Wij werken uitsluitend met onafhankelijke editors, maken belangen transparant en geven geen garanties op plaatsing — plaatsing hangt immers af van de bronnen en het oordeel van de gemeenschap, niet van een dienstverlener.

Veelgestelde vragen

Verder lezen: Welke bronnen accepteert Wikipedia? · Bronvermelding Wikipedia · Is Wikipedia een betrouwbare bron?